Mizaç Nedir? Mizaç Türleri Nelerdir?

İnsan bedeni, klasik hekimliğe göre dört temel unsurun -toprak, hava, ateş, su- belirli bir oranda bir araya gelmesiyle oluşur. Bu unsurların bedendeki dengesine, yani birinin diğerlerine göre baskın çıkmasına mizaç denir. Hipokrat’tan İbn-i Sina’ya uzanan bu gelenekte mizaç yalnızca bir sağlık meselesi değil, aynı zamanda bir karakter haritasıdır: Nasıl öfkelendiğimiz, nasıl sevdiğimiz, nasıl beklediğimiz, nasıl karar verdiğimiz — hepsi bu dört unsurun izini taşır.

Toprak (Sevda Mizacı) soğuk ve kurudur. Toprak mizaçlı biri derin düşünür, sabırlıdır, köklerine ve geçmişine bağlıdır. Kararını geç ama sağlam verir; kalabalığın içinde bile kendine yeter. Zayıf yanı içe kapanmaya, karamsarlığa meyilli olmasıdır.

Hava (Dem Mizacı) sıcak ve nemlidir. Hava mizaçlı biri neşelidir, sosyaldir, hayatı hafif tutar. Sohbeti sever, yeniliğe açıktır, kolay bağ kurar. Zayıf yanı kararsızlık ve yüzeyselliğe kaymasıdır.

Ateş (Safra Mizacı) sıcak ve kurudur. Ateş mizaçlı biri hızlıdır, tutkuludur, öncüdür — önce yanar, sonra düşünür. Liderlik ona doğal gelir. Zayıf yanı öfke ve sabırsızlıktır.

Su (Balgam Mizacı) soğuk ve nemlidir. Su mizaçlı biri sakindir, uyumludur, sabırlıdır; girdiği her kabın şeklini alır ama özünü kaybetmez. Zayıf yanı durgunluk ve kararsızlıktır.

Bu dördünün tam dengede olduğu, hiçbirinin ötekine baskın çıkmadığı ender hâle ise itidal denir — ne fazla yanan, ne fazla akan, ne fazla esen, ne fazla katılaşan bir denge noktası.

Peki bunun edebiyatla ne ilgisi var? Aslında çok fazla. Büyük romanların unutulmaz karakterleri, çoğu zaman birer mizaç portresidir. Gregor Samsa’nın çöküşü, Julien Sorel’in hırsı, Mümtaz’ın huzursuzluğu — her biri kendi unsurunun taşıdığı imkânı ve yükü yaşar. Ülgen’de yaptığımız da tam olarak bu: kurgu karakterlerini bu eski, insanı anlamaya çalışan dille yeniden okumak.